Đại hội XIV: Khởi đầu kỷ nguyên phát triển mới với mô hình tăng trưởng nhanh và bền vững dựa trên khoa học - công nghệ, đổi mới sáng tạo

Dấu mốc lịch sử mở ra kỷ nguyên phát triển mới

Đại hội XIV của Đảng được đặt trong bối cảnh lịch sử đặc biệt, khi đất nước đứng trước giai đoạn phát triển mới với những yêu cầu, điều kiện và động lực hoàn toàn khác so với các chặng đường trước. Trong đó, “kỷ nguyên phát triển mới” không chỉ là giai đoạn tăng trưởng kinh tế về mặt số lượng, mà là sự chuyển biến về chất của mô hình phát triển quốc gia. 

Tổng Bí thư Tô Lâm nhấn mạnh: “Kỷ nguyên mới, kỷ nguyên vươn mình của dân tộc Việt Nam, đó là kỷ nguyên phát triển, kỷ nguyên giàu mạnh dưới sự lãnh đạo, cầm quyền của Đảng Cộng sản, xây dựng thành công nước Việt Nam xã hội chủ nghĩa, dân giàu, nước mạnh, xã hội dân chủ, công bằng, văn minh, sánh vai với các cường quốc năm châu. Mọi người dân đều có cuộc sống ấm no, hạnh phúc, được hỗ trợ phát triển, làm giàu; đóng góp ngày càng nhiều cho hòa bình, ổn định, phát triển của thế giới, hạnh phúc của nhân loại và văn minh toàn cầu. Đích đến của kỷ nguyên vươn mình là dân giàu, nước mạnh, xã hội xã hội chủ nghĩa, sánh vai với các cường quốc năm châu”(1). Đó là sự thay đổi căn bản về cách thức huy động, phân bổ và sử dụng các nguồn lực; về động lực thúc đẩy tăng trưởng; về mối quan hệ giữa tăng trưởng kinh tế với tiến bộ xã hội, bảo vệ môi trường và phát triển con người. “Kỷ nguyên phát triển mới” gắn liền với việc tái định hình toàn diện tư duy phát triển, chuyển từ mô hình dựa nhiều vào khai thác các yếu tố đầu vào hữu hình sang mô hình dựa trên tri thức, khoa học - công nghệ và đổi mới sáng tạo.

Qua các giai đoạn lịch sử, tư duy phát triển của Việt Nam không ngừng đổi mới và hoàn thiện. Trong những năm đầu của công cuộc đổi mới, mô hình phát triển chủ yếu dựa vào việc phát huy lợi thế về lao động dồi dào, tài nguyên thiên nhiên và mở rộng sản xuất để giải quyết những nhu cầu cấp bách của nền kinh tế. Tiếp đó, trong các thập niên đầu của thế kỷ XXI, cùng với quá trình hội nhập quốc tế sâu rộng, vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài trở thành động lực quan trọng, góp phần thúc đẩy tăng trưởng nhanh, mở rộng quy mô nền kinh tế và nâng cao vị thế của Việt Nam trên trường quốc tế. 

Tuy nhiên, khi những lợi thế về lao động giá rẻ và tài nguyên dần thu hẹp, dư địa tăng trưởng dựa vào vốn và mở rộng quy mô dần cạn kiệt, yêu cầu chuyển sang mô hình phát triển mới dựa trên tri thức, công nghệ và sáng tạo trở thành tất yếu. So với các giai đoạn trước, “kỷ nguyên phát triển mới” mà Đại hội XIV xác định không chỉ là sự kế tiếp về thời gian, mà là bước nhảy vọt về chất, thể hiện trình độ phát triển cao hơn của nền kinh tế và năng lực quản trị quốc gia. Tổng Bí thư Tô Lâm nhấn mạnh: “Thời điểm bắt đầu kỷ nguyên mới là Đại hội XIV của Đảng, từ đây, mọi người dân Việt Nam, hàng trăm triệu người như một, dưới sự lãnh đạo của Đảng, đồng tâm hiệp lực, chung sức đồng lòng, tranh thủ tối đa thời cơ, thuận lợi, đẩy lùi nguy cơ, thách thức, đưa đất nước phát triển toàn diện, mạnh mẽ, bứt phá và cất cánh”(2).

Những điều kiện hình thành kỷ nguyên phát triển mới của Việt Nam được tích lũy từ thực tiễn gần 40 năm đổi mới, tập trung vào một số yếu tố sau.

Thứ nhất, hệ thống thể chế kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ngày càng được hoàn thiện, tạo môi trường, điều kiện thuận lợi cho hoạt động sản xuất, kinh doanh và sáng tạo. Các cải cách về pháp luật, hành chính, phân cấp, phân quyền, cùng với nỗ lực xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa đã góp phần nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước, tạo nền tảng quan trọng cho phát triển bền vững. Bên cạnh đó, nguồn nhân lực của Việt Nam không ngừng được nâng cao về trình độ học vấn, kỹ năng và khả năng tiếp cận tri thức mới, đặc biệt trong bối cảnh chuyển đổi số và tăng cường hợp tác quốc tế. Lực lượng trí thức, đội ngũ doanh nhân, nhà khoa học ngày càng đóng vai trò quan trọng trong đời sống kinh tế - xã hội.

Thứ hai, hội nhập quốc tế sâu rộng là một điều kiện then chốt, giúp Việt Nam tham gia ngày càng sâu vào chuỗi giá trị toàn cầu, tiếp cận công nghệ, tri thức và các chuẩn mực quản trị hiện đại. Vị thế và uy tín quốc tế của Việt Nam không ngừng được nâng cao, thể hiện qua vai trò ngày càng tích cực trong các diễn đàn khu vực và quốc tế, qua đó mở ra những cơ hội mới cho phát triển dựa trên hợp tác, đổi mới và sáng tạo. Những thành tựu đó tạo nên nền tảng vững chắc để đất nước bước vào một kỷ nguyên phát triển mới với tầm nhìn dài hạn và mục tiêu cao hơn.

Tuy nhiên, thực tiễn cũng chỉ ra một số giới hạn của mô hình tăng trưởng cũ. Tốc độ tăng năng suất lao động còn chậm so với yêu cầu phát triển, chất lượng tăng trưởng chưa thực sự bền vững, hàm lượng khoa học - công nghệ trong sản phẩm và dịch vụ còn hạn chế. Nguy cơ rơi vào “bẫy thu nhập trung bình” trở thành thách thức hiện hữu nếu Việt Nam không kịp thời đổi mới mô hình phát triển và nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia. Những vấn đề về môi trường, chênh lệch phát triển giữa các vùng, áp lực an sinh xã hội cũng đặt ra yêu cầu phải thay đổi cách tiếp cận phát triển theo hướng hài hòa, bao trùm và bền vững hơn.

Chính từ những điều kiện và thách thức đó, yêu cầu chuyển sang mô hình phát triển dựa trên khoa học - công nghệ và đổi mới sáng tạo trở thành lựa chọn chiến lược mang tính tất yếu. Đại hội XIV được kỳ vọng là bước ngoặt lịch sử, đánh dấu sự chuyển đổi có tính quyết định từ mô hình tăng trưởng dựa chủ yếu vào các yếu tố truyền thống sang mô hình phát triển dựa trên tri thức và sáng tạo. Trong kỷ nguyên phát triển mới, khoa học - công nghệ và đổi mới sáng tạo không chỉ là công cụ hỗ trợ, mà trở thành động lực cốt lõi, dẫn dắt quá trình tái cấu trúc nền kinh tế, nâng cao năng suất, chất lượng và sức cạnh tranh của đất nước. Đây là cơ sở lý luận và thực tiễn để khẳng định Đại hội XIV là dấu mốc quan trọng trong tiến trình phát triển quốc gia, mở ra một kỷ nguyên mới hướng tới phát triển nhanh và bền vững.

Dấu mốc chuyển đổi mô hình phát triển của Đại hội XIV

Đại hội XIV của Đảng là dấu mốc có ý nghĩa đặc biệt quan trọng trong tiến trình phát triển của đất nước, khi lần đầu tiên yêu cầu chuyển đổi mô hình phát triển được đặt ra một cách toàn diện, nhất quán và mang tầm chiến lược dài hạn. Tổng Bí thư nêu rõ “chuyển đổi mô hình phát triển và xác lập mô hình tăng trưởng mới trước hết là chuyển đổi mạnh mẽ về tư duy: từ phát triển theo chiều rộng sang chiều sâu; từ dựa vào tài nguyên và lao động giản đơn sang dựa vào tri thức, công nghệ và năng suất; từ quản lý sang kiến tạo phát triển; từ Nhà nước “làm thay” sang “tạo điều kiện để xã hội và doanh nghiệp sáng tạo”(3). Trọng tâm của sự chuyển đổi là dịch chuyển căn bản từ mô hình tăng trưởng theo chiều rộng sang mô hình phát triển dựa trên chất lượng, hiệu quả và bền vững. Trong tư duy phát triển mới, bên cạnh tăng trưởng GDP, cần gắn chặt với năng suất lao động, chất lượng thể chế, tiến bộ xã hội và bảo vệ môi trường sinh thái. Đây là bước tiến quan trọng trong nhận thức, thể hiện sự trưởng thành của tư duy lý luận và thực tiễn phát triển của Đảng trong bối cảnh mới.

Đổi mới tư duy phát triển bắt đầu từ việc nhận diện và đánh giá một cách hệ thống những động lực tăng trưởng truyền thống. Việc dựa chủ yếu vào mở rộng quy mô đầu tư, khai thác tài nguyên và sử dụng lao động giá rẻ đã giúp nền kinh tế đạt tốc độ tăng trưởng cao trong một giai đoạn dài, nhưng cũng bộc lộ một số hạn chế về năng suất, hiệu quả và sức cạnh tranh. Đại hội XIV đặt ra yêu cầu chuyển trọng tâm sang nâng cao năng suất lao động xã hội, trong đó, năng suất tổng hợp (TFP) được coi là chỉ tiêu phản ánh chất lượng tăng trưởng và trình độ phát triển của nền kinh tế. Khoa học - công nghệ và đổi mới sáng tạo giữ vai trò then chốt trong việc nâng cao TFP, thông qua việc cải tiến quy trình sản xuất, đổi mới công nghệ, nâng cao trình độ quản trị và tối ưu hóa việc sử dụng các nguồn lực. Nghị quyết số 57-NQ/TW, ngày 22-12-2024, của Bộ Chính trị, về “Đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia” đã nêu rõ: “Phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia là đột phá quan trọng hàng đầu, là động lực chính để phát triển nhanh lực lượng sản xuất hiện đại, hoàn thiện quan hệ sản xuất, đổi mới phương thức quản trị quốc gia, phát triển kinh tế - xã hội, ngăn chặn nguy cơ tụt hậu, đưa đất nước phát triển bứt phá, giàu mạnh trong kỷ nguyên mới”(4). Đồng thời, phát triển bền vững về môi trường trở thành yêu cầu không thể tách rời, đòi hỏi các quyết định tăng trưởng phải được cân nhắc trên cơ sở hài hòa giữa lợi ích kinh tế, xã hội và sinh thái.

Trong mô hình phát triển mới, khoa học - công nghệ và đổi mới sáng tạo là động lực trung tâm, dẫn dắt quá trình tăng trưởng và phát triển. Sự chuyển dịch này phản ánh xu thế chung của thế giới, đồng thời phù hợp với điều kiện và yêu cầu phát triển của Việt Nam trong giai đoạn mới. Phát triển khoa học - công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số được Đảng ta nhận định là “yếu tố quyết định phát triển của các quốc gia; là điều kiện tiên quyết, thời cơ tốt nhất để nước ta phát triển giàu mạnh, hùng cường trong kỷ nguyên mới - kỷ nguyên vươn mình của Dân tộc”(5). Bên cạnh tiếp nhận và ứng dụng công nghệ từ bên ngoài, Việt Nam cần từng bước làm chủ công nghệ, tham gia sâu hơn vào các khâu có giá trị gia tăng trong chuỗi giá trị toàn cầu. Đổi mới sáng tạo phải gắn chặt với doanh nghiệp, chủ thể trung tâm của nền kinh tế thị trường, được thúc đẩy bởi nhu cầu của thị trường, xã hội, thay vì chỉ dừng lại trong các viện nghiên cứu hay phòng thí nghiệm.

Việc đặt doanh nghiệp vào trung tâm của hệ sinh thái đổi mới sáng tạo có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Doanh nghiệp không chỉ là nơi ứng dụng kết quả nghiên cứu, mà còn là nguồn phát sinh các vấn đề thực tiễn, thúc đẩy nghiên cứu và sáng tạo. Trong đó, Đảng ta khẳng định: “Trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, kinh tế tư nhân là một động lực quan trọng nhất của nền kinh tế quốc gia, là lực lượng tiên phong thúc đẩy tăng trưởng, tạo việc làm, nâng cao năng suất lao động, năng lực cạnh tranh quốc gia, công nghiệp hóa, hiện đại hóa, tái cấu trúc nền kinh tế theo hướng xanh, tuần hoàn, bền vững; cùng với kinh tế nhà nước, kinh tế tập thể, kinh tế tư nhân giữ vai trò nòng cốt để xây dựng nền kinh tế độc lập, tự chủ, tự lực, tự cường gắn với hội nhập quốc tế sâu rộng, thực chất, hiệu quả, đưa đất nước thoát khỏi nguy cơ tụt hậu, vươn lên phát triển thịnh vượng”(6). 

Mối liên kết chặt chẽ giữa Nhà nước, doanh nghiệp, viện nghiên cứu và trường đại học sẽ tạo ra dòng chảy liên tục của tri thức và công nghệ, qua đó nâng cao năng lực đổi mới sáng tạo quốc gia. Dự thảo Văn kiện Đại hội XIV xác định: “Xây dựng và triển khai các khung khổ pháp lý, cơ chế, chính sách thử nghiệm, thí điểm vượt trội trong khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo. Phát triển hạ tầng công nghệ quốc gia; xây dựng tiêu chuẩn, quy chuẩn quốc gia phù hợp với quốc tế; phát triển thị trường khoa học và công nghệ, liên thông với khu vực và thế giới. Bảo vệ và nâng cao hiệu quả khai thác tài sản trí tuệ, tài nguyên số. Tăng cường liên kết giữa các đơn vị nghiên cứu, các trường đại học với doanh nghiệp trong nghiên cứu, triển khai khoa học, công nghệ”(7). Trên nền tảng đó, kinh tế số, kinh tế tri thức và kinh tế xanh được xác định là những trụ cột mới của mô hình tăng trưởng. Kinh tế số mở ra không gian phát triển mới dựa trên dữ liệu, nền tảng số và công nghệ số; kinh tế tri thức nhấn mạnh vai trò của tri thức, sáng tạo và nguồn nhân lực chất lượng cao; trong khi kinh tế xanh hướng tới tăng trưởng gắn với bảo vệ môi trường, sử dụng hiệu quả tài nguyên và phát triển bền vững.

Để khoa học - công nghệ và đổi mới sáng tạo thực sự trở thành động lực trung tâm của tăng trưởng, yêu cầu mang tính quyết định là phải tạo dựng được một thể chế phát triển phù hợp, mang tính“đột phá của đột phá” trong kỷ nguyên mới. Thể chế không chỉ là khung khổ pháp lý, mà còn là hệ thống các cơ chế, chính sách, chuẩn mực và phương thức tổ chức, vận hành nền kinh tế - xã hội. Đại hội XIV đặt ra yêu cầu hoàn thiện thể chế theo hướng khuyến khích sáng tạo, tôn trọng quy luật thị trường, đồng thời chấp nhận rủi ro có kiểm soát trong nghiên cứu, thử nghiệm và ứng dụng các mô hình, công nghệ mới. Đây là điểm đổi mới quan trọng so với tư duy quản lý truyền thống, vốn thường thiên về an toàn, ngại rủi ro và chưa tạo đủ không gian sáng tạo.

Bên cạnh đó, sự liên thông giữa thể chế kinh tế, thể chế khoa học - công nghệ và thể chế giáo dục - đào tạo giữ vai trò then chốt trong việc hình thành và phát triển nguồn lực cho kỷ nguyên mới. Nếu thể chế kinh tế tạo môi trường thuận lợi cho đầu tư, kinh doanh và cạnh tranh lành mạnh, thì thể chế khoa học - công nghệ và giáo dục - đào tạo sẽ cung cấp nguồn nhân lực, tri thức và công nghệ để phát triển. Sự thiếu đồng bộ giữa các lĩnh vực này sẽ làm suy giảm hiệu quả của quá trình chuyển đổi mô hình phát triển.

Như vậy, Đại hội XIV không chỉ đánh dấu sự thay đổi về mục tiêu hay chỉ tiêu phát triển, mà quan trọng hơn là sự chuyển biến căn bản về mô hình và động lực phát triển quốc gia. Từ tăng trưởng theo chiều rộng sang phát triển dựa trên chất lượng và hiệu quả; từ vai trò hỗ trợ sang vai trò dẫn dắt của khoa học - công nghệ và đổi mới sáng tạo; từ cải cách đơn lẻ sang đột phá thể chế toàn diện, tạo ra bước ngoặt lịch sử, mở ra con đường phát triển mới cho đất nước trong kỷ nguyên phát triển mới.

Tư duy phát triển nhanh và bền vững của Đại hội XIV

Phát triển nhanh đi đôi với bền vững là tư duy xuyên suốt, nhất quán và ngày càng được nhấn mạnh trong các văn kiện của Đảng, đặc biệt được khẳng định rõ nét tại Đại hội XIV, trong bối cảnh đất nước bước vào kỷ nguyên phát triển mới. Nếu như ở nhiều giai đoạn trước, yêu cầu “phát triển nhanh” thường được đặt lên hàng đầu nhằm thu hẹp khoảng cách với các quốc gia phát triển, thì đến nay, thực tiễn phát triển và những thách thức mới đặt ra đòi hỏi phải gắn chặt tốc độ tăng trưởng với chất lượng, hiệu quả và bền vững trên cả ba trụ cột: kinh tế, xã hội và môi trường. Đại hội XIV đã thể hiện bước tiến quan trọng trong tư duy phát triển, coi phát triển bền vững không phải là sự “đánh đổi” hay “giới hạn” của tăng trưởng, mà chính là điều kiện để tăng trưởng nhanh và lâu dài.

Trên phương diện kinh tế - xã hội, phát triển nhanh chỉ thực sự có ý nghĩa khi gắn liền với tiến bộ và công bằng xã hội. Trong kỷ nguyên công nghệ, vai trò của khoa học - công nghệ ngày càng trở nên quan trọng trong việc mở rộng khả năng tiếp cận các dịch vụ công cơ bản như giáo dục, y tế, an sinh xã hội và quản trị quốc gia. Chuyển đổi số trong khu vực công, phát triển chính phủ số, dịch vụ công trực tuyến không chỉ góp phần nâng cao hiệu quả quản lý, giảm chi phí xã hội, mà còn tạo điều kiện để người dân, đặc biệt là ở vùng sâu, vùng xa, vùng khó khăn, được tiếp cận các dịch vụ thiết yếu một cách thuận lợi và bình đẳng hơn. Trong giáo dục, công nghệ giúp mở rộng cơ hội học tập suốt đời, thu hẹp khoảng cách tiếp cận tri thức giữa các vùng, các nhóm xã hội. Trong y tế, ứng dụng công nghệ số, y tế từ xa góp phần nâng cao chất lượng chăm sóc sức khỏe, giảm tải cho các cơ sở y tế tuyến trên và nâng cao năng lực của hệ thống y tế cơ sở.

Dù mở ra nhiều cơ hội, công nghệ cũng đặt ra thách thức mới về nguy cơ gia tăng bất bình đẳng số. Khoảng cách về hạ tầng số, kỹ năng số và khả năng tiếp cận công nghệ giữa các vùng, các nhóm dân cư có thể dẫn tới sự phân hóa mới trong xã hội nếu không được nhận diện và xử lý kịp thời. Đại hội XIV nhấn mạnh yêu cầu phát triển bao trùm, bảo đảm không ai bị bỏ lại phía sau trong quá trình chuyển đổi số và đổi mới sáng tạo. Điều này đòi hỏi các chính sách phát triển phải đồng thời chú trọng đầu tư hạ tầng số, nâng cao năng lực số cho người dân và xây dựng các cơ chế hỗ trợ các nhóm yếu thế, qua đó đưa công nghệ thành công cụ góp phần thúc đẩy công bằng xã hội.

Trên trụ cột môi trường, phát triển bền vững trong kỷ nguyên công nghệ gắn chặt với quá trình chuyển đổi xanh và xây dựng kinh tế tuần hoàn. Khoa học - công nghệ giữ vai trò then chốt trong việc đổi mới mô hình sản xuất và tiêu dùng theo hướng tiết kiệm tài nguyên, giảm phát thải và bảo vệ hệ sinh thái. Các công nghệ sạch, năng lượng tái tạo, vật liệu mới, công nghệ xử lý chất thải và tái chế góp phần tạo ra những ngành kinh tế mới, đồng thời giảm áp lực lên môi trường tự nhiên. Đại hội XIV khẳng định, việc lồng ghép mục tiêu bảo vệ môi trường vào chiến lược phát triển kinh tế - xã hội là yếu tố không thể tách rời của tăng trưởng bền vững.

Đặc biệt, trong bối cảnh biến đổi khí hậu ngày càng diễn biến phức tạp, đổi mới sáng tạo đóng vai trò quan trọng trong việc nâng cao năng lực thích ứng và khả năng chống chịu của nền kinh tế - xã hội, nhất là ở những vùng dễ bị tổn thương như đồng bằng ven biển, miền núi và khu vực thường xuyên chịu tác động của thiên tai. Ứng dụng công nghệ trong dự báo khí tượng thủy văn, quản lý tài nguyên nước, nông nghiệp thông minh, đô thị thông minh không chỉ giúp giảm thiểu thiệt hại do biến đổi khí hậu gây ra, mà còn mở ra hướng phát triển mới, bền vững cho các địa phương.

Bên cạnh kinh tế và môi trường, phát triển bền vững về văn hóa, con người và hệ giá trị Việt Nam là nội dung có ý nghĩa nền tảng, được Đại hội XIV đặc biệt coi trọng. Trong kỷ nguyên công nghệ và toàn cầu hóa, văn hóa vừa đứng trước nhiều cơ hội lan tỏa, vừa đối mặt với nguy cơ bị pha loãng hoặc đồng nhất. Việc gắn công nghệ với bảo tồn và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc trở thành yêu cầu cấp thiết. Công nghệ số có thể trở thành công cụ hữu hiệu để số hóa, lưu giữ và quảng bá các giá trị văn hóa, lịch sử, góp phần đưa văn hóa Việt Nam tiếp cận rộng rãi hơn với công chúng trong nước và quốc tế.

Mặt khác, con người được xác định vừa là chủ thể, vừa là mục tiêu của phát triển. Mọi chiến lược phát triển nhanh và bền vững cuối cùng đều hướng tới nâng cao chất lượng cuộc sống, phát huy toàn diện năng lực và phẩm chất con người Việt Nam. Đại hội XIV tiếp tục khẳng định quan điểm phát triển lấy con người làm trung tâm, coi đầu tư cho con người, văn hóa và hệ giá trị Việt Nam là nền tảng phát triển bền vững lâu dài của đất nước.

Những định hướng từ Đại hội XIV đối với phát triển khoa học - công nghệ và đổi mới sáng tạo 

Đại hội XIV của Đảng xác lập những định hướng lớn, mang tính chiến lược và dài hạn đối với phát triển khoa học - công nghệ và đổi mới sáng tạo, là động lực then chốt để hiện thực hóa mục tiêu phát triển nhanh và bền vững trong kỷ nguyên mới. Những định hướng này không chỉ kế thừa quan điểm được khẳng định ở các kỳ đại hội Đảng trước, mà còn thể hiện bước phát triển mới về tư duy, cách tiếp cận toàn diện, hệ thống và gắn chặt với yêu cầu chuyển đổi mô hình phát triển quốc gia.

Thứ nhất, phát triển hệ sinh thái đổi mới sáng tạo quốc gia được xác định là nhiệm vụ trung tâm, có ý nghĩa nền tảng đối với việc nâng cao năng lực cạnh tranh và sức sáng tạo của nền kinh tế. 

Dự thảo Văn kiện Đại hội XIV nhấn mạnh: “Phát triển hệ thống đổi mới sáng tạo quốc gia, hệ sinh thái khởi nghiệp sáng tạo, trong đó doanh nghiệp là trung tâm, viện nghiên cứu và trường đại học là chủ thể nghiên cứu mạnh, Nhà nước đóng vai trò kiến tạo. Xây dựng, nuôi dưỡng văn hóa đổi mới sáng tạo. Nâng cao chỉ số đổi mới sáng tạo quốc gia, địa phương, ngành. Thúc đẩy liên kết giữa hệ thống đổi mới sáng tạo quốc gia, ngành, vùng gắn với các chuỗi giá trị, mạng lưới đổi mới sáng tạo khu vực và toàn cầu”(8). 

Trong hệ sinh thái đó, Nhà nước giữ vai trò kiến tạo, xây dựng thể chế, chính sách và môi trường thuận lợi cho sáng tạo; doanh nghiệp là trung tâm của quá trình đổi mới, trực tiếp tổ chức sản xuất, kinh doanh và thương mại hóa các kết quả nghiên cứu; các viện nghiên cứu và trường đại học là nơi tạo ra tri thức mới, đào tạo nguồn nhân lực và cung cấp các giải pháp khoa học - công nghệ cho thực tiễn phát triển. Tổng Bí thư chỉ rõ, “mô hình tăng trưởng của Việt Nam sẽ chuyển đổi căn bản dựa trên năng suất và đổi mới sáng tạo. Giai đoạn tới cần coi nâng cao năng suất, chất lượng nguồn nhân lực, khoa học - công nghệ và đổi mới sáng tạo là điều kiện then chốt để vượt bẫy thu nhập trung bình và duy trì tăng trưởng cao, bền vững”(9).

Trong đó, các trung tâm đổi mới sáng tạo và khu công nghệ cao giữ vai trò “hạt nhân” thúc đẩy lan tỏa tri thức, công nghệ và tinh thần sáng tạo. Đây là không gian tập trung các nguồn lực về con người, tài chính, công nghệ và hạ tầng, tạo điều kiện cho các ý tưởng mới được thử nghiệm, hoàn thiện và thương mại hóa. 

Thứ hai, phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao là điều kiện tiên quyết để khoa học - công nghệ và đổi mới sáng tạo trở thành động lực phát triển. 

Đại hội XIV đặt ra yêu cầu đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo theo hướng mở, sáng tạo và liên ngành, phù hợp với yêu cầu của nền kinh tế tri thức và xã hội số. Điều này đòi hỏi chuyển từ giáo dục truyền thụ kiến thức sang phát triển năng lực tư duy, khả năng sáng tạo, kỹ năng giải quyết vấn đề và học tập suốt đời. Sự gắn kết chặt chẽ giữa giáo dục - đào tạo với nhu cầu của thị trường lao động và chiến lược phát triển khoa học - công nghệ sẽ góp phần khắc phục tình trạng chênh lệch giữa đào tạo và sử dụng nhân lực.

Cùng với đổi mới giáo dục trong nước, thu hút và trọng dụng nhân tài, đặc biệt là các chuyên gia, nhà khoa học trong các lĩnh vực then chốt, được xác định là giải pháp quan trọng để nâng cao năng lực khoa học - công nghệ quốc gia. Yêu cầu xây dựng cơ chế, chính sách đủ sức hấp dẫn để thu hút nhân tài trong và ngoài nước, tạo môi trường làm việc thuận lợi, minh bạch và cạnh tranh lành mạnh, trong đó năng lực và đóng góp thực tiễn được coi trọng. Việc phát huy hiệu quả đội ngũ trí thức, nhà khoa học không chỉ góp phần nâng cao chất lượng nghiên cứu và đổi mới sáng tạo, mà còn tạo động lực lan tỏa tri thức, hình thành văn hóa sáng tạo trong toàn xã hội.

Thứ ba, đẩy mạnh chuyển đổi số toàn diện, tạo nền tảng quan trọng cho đổi mới sáng tạo và phát triển trong kỷ nguyên mới.

Chuyển đổi số không chỉ là ứng dụng công nghệ thông tin trong quản lý và sản xuất, mà là quá trình tái cấu trúc toàn diện phương thức hoạt động của Nhà nước, doanh nghiệp và xã hội. Xây dựng chính phủ số nhằm nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước, tăng tính minh bạch, trách nhiệm giải trình và chất lượng phục vụ người dân, doanh nghiệp. Phát triển kinh tế số mở ra không gian tăng trưởng mới, dựa trên nền tảng số, thương mại điện tử, dịch vụ số và các mô hình kinh doanh sáng tạo. Đồng thời, xây dựng xã hội số góp phần nâng cao chất lượng đời sống, mở rộng cơ hội tiếp cận tri thức, dịch vụ và tham gia quản trị xã hội của người dân.

Trong bối cảnh đó, dữ liệu lớn và trí tuệ nhân tạo là những tài nguyên phát triển mới, có vai trò ngày càng quan trọng trong nâng cao năng suất, hiệu quả và năng lực cạnh tranh quốc gia. Khai thác hiệu quả dữ liệu lớn giúp cải thiện chất lượng ra quyết định, dự báo và quản lý trong nhiều lĩnh vực, từ kinh tế, xã hội đến môi trường. Đại hội XIV đặt ra yêu cầu hoàn thiện khung khổ pháp lý, hạ tầng và nguồn nhân lực để khai thác hiệu quả các công nghệ này, đồng thời bảo đảm an toàn, an ninh thông tin và quyền lợi của người dân.

Ý nghĩa lịch sử và giá trị thời đại của Đại hội XIV 

Đại hội XIV của Đảng mang ý nghĩa lịch sử và giá trị thời đại sâu sắc, không chỉ bởi những quyết sách quan trọng được thông qua, mà trước hết bởi tầm vóc tư duy phát triển được khẳng định và nâng lên một bước mới. Đại hội XIV đánh dấu sự trưởng thành về tư duy lý luận và thực tiễn của Đảng, từ tập trung tháo gỡ những rào cản của cơ chế cũ để giải phóng lực lượng sản xuất sang chủ động kiến tạo mô hình phát triển mới phù hợp với bối cảnh toàn cầu đầy biến động. Việc xác định khoa học - công nghệ và đổi mới sáng tạo là động lực cốt lõi của tăng trưởng, phản ánh bước chuyển quan trọng từ tư duy “theo kịp” đến tư duy “bứt phá”, từ phát triển dựa nhiều vào lợi thế sẵn có sang phát triển dựa trên tri thức và sáng tạo.

Tổng Bí thư Tô Lâm khẳng định: “Mỗi kỳ đại hội của Đảng đều là một dấu mốc rất quan trọng, nhưng với Đại hội XIV, ý nghĩa càng sâu sắc hơn, bởi chúng ta bước vào Đại hội trong một bối cảnh thế giới biến động rất nhanh, nhiều bất ổn, khó dự báo; trong khi đất nước sau nhiều thập niên đổi mới đã có cơ đồ, tiềm lực và vị thế mới, đồng thời cũng đứng trước những yêu cầu phát triển mới, cao hơn, quyết liệt hơn. Đây là lúc chúng ta cần nhìn thẳng vào thực tiễn, nhận diện đúng cơ hội và thách thức; tổng kết điều đã làm được, chỉ rõ điều còn vướng và quan trọng nhất là thống nhất ý chí, thống nhất hành động để đi tiếp cho vững vàng”(10).

Ý nghĩa thời đại của Đại hội XIV còn thể hiện ở việc định vị lại vai trò và vị thế của Việt Nam trong chuỗi giá trị toàn cầu. Trong bối cảnh cạnh tranh chiến lược gay gắt và tái cấu trúc chuỗi cung ứng diễn ra mạnh mẽ, việc tham gia sâu hơn vào các khâu có giá trị gia tăng cao trở thành điều kiện để nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia. Đại hội XIV đã gửi đi thông điệp rõ ràng về quyết tâm chuyển dịch từ vị thế Việt Nam chủ yếu là nơi gia công, lắp ráp sang vai trò chủ động trong sáng tạo, thiết kế, phát triển công nghệ và sản phẩm. Định hướng phát triển dựa trên tri thức và công nghệ không chỉ giúp Việt Nam nâng cao năng suất, chất lượng và sức cạnh tranh của nền kinh tế, mà còn tạo điều kiện để đất nước tham gia bình đẳng hơn vào quá trình phân công lao động quốc tế, từng bước khẳng định vị thế trong chuỗi giá trị toàn cầu.

Đại hội XIV còn có giá trị đặc biệt trong việc củng cố niềm tin xã hội vào con đường phát triển nhanh, bền vững và tự chủ mà Đảng và Nhà nước đã lựa chọn. Việc nhất quán khẳng định mục tiêu phát triển gắn với tiến bộ, công bằng xã hội, bảo vệ môi trường và phát huy giá trị con người cho thấy sự phát triển không phải là mục tiêu tự thân, mà là phương tiện để nâng cao chất lượng cuộc sống của nhân dân. Tư duy phát triển mới được Đại hội XIV định hình đã tạo ra sự đồng thuận xã hội rộng rãi, khơi dậy khát vọng cống hiến, tinh thần đổi mới sáng tạo và ý chí tự cường dân tộc. 

Đại hội XIV không chỉ là một sự kiện chính trị quan trọng, mà còn là dấu mốc mang tính thời đại, khẳng định tầm nhìn và bản lĩnh của Đảng trong lãnh đạo phát triển quốc gia. Với việc xác lập rõ con đường phát triển dựa trên khoa học - công nghệ và đổi mới sáng tạo, Đại hội XIV là một kỳ đại hội đặt nền móng cho một giai đoạn phát triển mới, trong đó Việt Nam hướng tới mục tiêu phát triển nhanh, bền vững và tự chủ, từng bước hiện thực hóa khát vọng trở thành quốc gia phát triển, phồn vinh và hạnh phúc.

Những định hướng lớn mang tầm chiến lược của Đại hội XIV đã mở ra một kỷ nguyên phát triển mới của đất nước, dựa trên nền tảng khoa học - công nghệ và đổi mới sáng tạo, hướng tới mục tiêu phát triển nhanh, bền vững và toàn diện. Đại hội XIV không chỉ là sự kế tiếp về mặt thời gian của các kỳ đại hội trước, mà là một dấu mốc quan trọng về chất trong tư duy phát triển quốc gia, phản ánh sự trưởng thành và bản lĩnh của Đảng trong lãnh đạo đất nước trước những biến động sâu sắc của thời đại.

Việc đặt khoa học - công nghệ và đổi mới sáng tạo vào vị trí trung tâm của mô hình phát triển mới thể hiện sự lựa chọn chiến lược đúng đắn và tất yếu. Trong bối cảnh các lợi thế truyền thống dần thu hẹp, chỉ có tri thức, công nghệ và sáng tạo mới có khả năng tạo ra động lực tăng trưởng bền vững, nâng cao năng suất, chất lượng và sức cạnh tranh của nền kinh tế, đồng thời bảo đảm hài hòa giữa phát triển kinh tế, tiến bộ xã hội và bảo vệ môi trường sinh thái. Khoa học - công nghệ và đổi mới sáng tạo không chỉ là công cụ thúc đẩy tăng trưởng, mà còn là nền tảng để hiện thực hóa khát vọng xây dựng một nước Việt Nam phát triển phồn vinh, hạnh phúc, trong đó con người được đặt ở vị trí trung tâm của mọi chiến lược phát triển.

Từ Đại hội XIV đến khát vọng Việt Nam phát triển phồn vinh, hạnh phúc là một hành trình dài, đòi hỏi nỗ lực không ngừng và tầm nhìn chiến lược. Với nền tảng tư duy mới, động lực mới và quyết tâm chính trị mạnh mẽ, Đại hội XIV sẽ tạo tiền đề quan trọng để đất nước vững bước trên con đường phát triển nhanh, bền vững và tự chủ trong kỷ nguyên phát triển mới.

-----------------------------

(1) Xem: Tổng Bí thư Tô Lâm: Một số nội dung cơ bản về kỷ nguyên mới, kỷ nguyên vươn mình của dân tộc; những định hướng chiến lược đưa đất nước bước vào kỷ nguyên mới, kỷ nguyên vươn mình của dân tộc, Tạp chí Cộng sản điện tử, ngày 1-11-2024, https://tapchicongsan.org.vn/media-story/-/asset_publisher/V8hhp4dK31Gf/content/ky-nguyen-moi-ky-nguyen-vuon-minh-cua-dan-toc-ky-nguyen-phat-trien-giau-manh-duoi-su-lanh-dao-cam-quyen-cua-dang-cong-san-xay-dung-thanh-cong-nuoc-vie.

(2) Tổng Bí thư Tô Lâm: Một số nội dung cơ bản về kỷ nguyên mới, kỷ nguyên vươn mình của dân tộc; những định hướng chiến lược đưa đất nước bước vào kỷ nguyên mới, kỷ nguyên vươn mình của dân tộc, Tạp chí Cộng sản điện tử, ngày 1-11-2024, https://tapchicongsan.org.vn/media-story/-/asset_publisher/V8hhp4dK31Gf/content/ky-nguyen-moi-ky-nguyen-vuon-minh-cua-dan-toc-ky-nguyen-phat-trien-giau-manh-duoi-su-lanh-dao-cam-quyen-cua-dang-cong-san-xay-dung-thanh-cong-nuoc-vie

(3) Vũ Tuân, Tổng Bí thư: Đổi mới mô hình phát triển phải đứng trên mảnh đất thực tiễn Việt Nam, VnExpress, 7-1-2026, https://vnexpress.net/tong-bi-thu-doi-moi-mo-hinh-phat-trien-phai-dung-tren-manh-dat-thuc-tien-viet-nam-5002903.html

(4), (5)  Xem: Nghị quyết số 57-NQ/TW, ngày 22-12-2024, của Bộ Chính trị, “Về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia”, https://tulieuvankien.dangcongsan.vn/he-thong-van-ban/van-ban-cua-dang/nghi-quyet-so-57-nqtw-ngay-22122024-cua-bo-chinh-tri-ve-dot-pha-phat-trien-khoa-hoc-cong-nghe-doi-moi-sang-tao-va-chuyen-11162

(6) Xem: Nghị quyết số 68-NQ/TW, ngày 4-5-2025, của Bộ Chính trị, “Về phát triển kinh tế tư nhân”, https://tulieuvankien.dangcongsan.vn/he-thong-van-ban/van-ban-cua-dang/nghi-quyet-so-68-nqtw-ngay-452025-cua-bo-chinh-tri-ve-phat-trien-kinh-te-tu-nhan-11562

(7), (8) Xem: Dự thảo Báo cáo chính trị của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIII tại Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV của Đảng, ngày 14-10-2025, tr. 31

(9) Vũ Tuân: Tổng Bí thư: Đổi mới mô hình phát triển phải đứng trên mảnh đất thực tiễn Việt Nam, VnExpress, ngày 7/1/2026, https://vnexpress.net/tong-bi-thu-doi-moi-mo-hinh-phat-trien-phai-dung-tren-manh-dat-thuc-tien-viet-nam-5002903.html.

(10): Xem: Tổng Bí thư Tô Lâm: Phát huy trí tuệ và bản lĩnh Việt Nam vững bước tiến mạnh trong kỷ nguyên phát triển mới, Báo điện tử Chính phủ, ngày 31-12-2025, https://baochinhphu.vn/tong-bi-thu-to-lamphat-huy-tri-tue-va-ban-linh-viet-nam-vung-buoc-tien-manh-trong-ky-nguyen-phat-trien-moi-102251231132355343.htm.

PGS, TS PHẠM MINH TUẤN

Phó Tổng Biên tập Tạp chí Cộng sản